XỬ LÝ HÀNH VI KHÔNG CHẤP HÀNH BẢN ÁN GIAO NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

Việc thi hành các quyết định liên quan đến giao người chưa thành niên cho người được giao nuôi dưỡng là một trong những lĩnh vực có tính chất đặc thù của hoạt động thi hành án dân sự. Khác với các nghĩa vụ về tài sản, việc thi hành nghĩa vụ giao người chưa thành niên không chỉ liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự mà còn trực tiếp tác động đến quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng, bảo vệ và phát triển của trẻ em. Do đó, quá trình tổ chức thi hành án đòi hỏi sự kịp thời, thận trọng và phải bảo đảm phù hợp với lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.

Luật Thi hành án dân sự năm 2025 đã quy định những cơ chế đáng chú ý đối với việc thi hành nghĩa vụ này, thể hiện tại Điều 62 về thi hành quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời và Điều 93 về cưỡng chế giao người chưa thành niên cho người được giao nuôi dưỡng theo bản án, quyết định.

1. Cơ chế thi hành khẩn trương đối với quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời

Theo khoản 1 Điều 62 Luật Thi hành án dân sự năm 2025, trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận được quyết định thi hành án theo phân công, Chấp hành viên phải thông báo quyết định thi hành án cho đương sự và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc thi hành quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.

Đây là quy định thể hiện yêu cầu về tính kịp thời trong tổ chức thi hành án, đặc biệt đối với những trường hợp cần có sự can thiệp nhanh chóng của cơ quan thi hành án dân sự nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp đang có nguy cơ bị xâm phạm. Việc xác định thời hạn 24 giờ góp phần hạn chế tình trạng chậm trễ trong quá trình thông báo, đồng thời tạo cơ sở để các chủ thể liên quan biết và thực hiện nghĩa vụ theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Đáng chú ý, khoản 2 Điều 62 quy định Chấp hành viên phải ra ngay quyết định cưỡng chế và kịp thời tổ chức thi hành khi áp dụng biện pháp cưỡng chế quy định tại khoản 6 Điều 71 của Luật này để thi hành việc giao người chưa thành niên.

Quy định trên cho thấy nhà làm luật đặt ra yêu cầu xử lý đặc biệt khẩn trương đối với trường hợp thi hành quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời có nội dung giao người chưa thành niên. Bởi lẽ, nếu việc thi hành bị trì hoãn, quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng và sự ổn định về môi trường sống của người chưa thành niên có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, Chấp hành viên không chỉ thực hiện thủ tục thông báo mà còn phải chủ động ban hành quyết định cưỡng chế và tổ chức thi hành kịp thời khi thuộc trường hợp luật định.

2. Thời hạn 05 ngày làm việc trong cưỡng chế giao người chưa thành niên theo bản án, quyết định

Bên cạnh cơ chế thi hành khẩn trương đối với quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, Điều 93 Luật Thi hành án dân sự năm 2025 quy định cụ thể về trình tự cưỡng chế thi hành nghĩa vụ giao người chưa thành niên cho người được giao nuôi dưỡng theo bản án, quyết định.

Theo khoản 1 Điều 93, khi ra quyết định cưỡng chế, Chấp hành viên ấn định thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày được thông báo hợp lệ để người phải thi hành án hoặc người đang trông giữ người chưa thành niên thực hiện nghĩa vụ giao người chưa thành niên cho người được giao nuôi dưỡng.

Điểm đáng chú ý của quy định này là thời hạn 05 ngày làm việc được xác định kể từ ngày thông báo hợp lệ, tạo ra một khoảng thời gian cụ thể để người có nghĩa vụ hoặc người đang trực tiếp trông giữ người chưa thành niên tự nguyện thực hiện việc giao người. Đây vừa là cơ hội để các bên chủ động chấp hành bản án, quyết định, vừa là cơ sở pháp lý để Chấp hành viên xác định thời điểm chuyển sang bước xử lý tiếp theo nếu nghĩa vụ không được thực hiện.

Đồng thời, trước khi ra quyết định cưỡng chế, Chấp hành viên phải phối hợp với Ủy ban nhân dân cấp xã, các tổ chức và cá nhân có liên quan để thuyết phục đương sự tự nguyện thi hành án. Quy định này cho thấy hoạt động cưỡng chế giao người chưa thành niên không đơn thuần là việc sử dụng quyền lực nhà nước để buộc thực hiện nghĩa vụ, mà còn đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan thi hành án dân sự với chính quyền địa phương và các chủ thể có liên quan nhằm hạn chế những tác động tiêu cực đến tâm lý, tình cảm và đời sống của người chưa thành niên.

Việc ưu tiên thuyết phục, vận động tự nguyện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi đối tượng được giao trong trường hợp này không phải là tài sản mà là con người, có đời sống tâm lý, tình cảm và nhu cầu được bảo vệ. Do đó, quá trình tổ chức thi hành cần hạn chế tối đa những tình huống gây căng thẳng, xung đột hoặc tạo ra tổn thương không cần thiết cho trẻ em.

3. Không chấp hành nghĩa vụ giao người chưa thành niên có thể bị đề nghị truy cứu trách nhiệm hình sự

Một điểm đáng chú ý khác tại khoản 2 Điều 93 Luật Thi hành án dân sự năm 2025 là hậu quả pháp lý đối với trường hợp không thực hiện nghĩa vụ giao người chưa thành niên.

Theo đó, hết thời hạn đã ấn định mà người phải thi hành án hoặc người đang trông giữ người chưa thành niên không giao người chưa thành niên cho người được giao nuôi dưỡng thì Chấp hành viên đề nghị cơ quan có thẩm quyền truy cứu trách nhiệm hình sự về tội không chấp hành án.

Quy định này thể hiện thái độ nghiêm khắc của pháp luật đối với hành vi cố tình không thực hiện nghĩa vụ theo bản án, quyết định đã có hiệu lực thi hành. Đồng thời, đây cũng là cơ chế nhằm bảo đảm hiệu lực thực tế của hoạt động xét xử và thi hành án, tránh tình trạng một bên đương sự lợi dụng việc trực tiếp quản lý, chăm sóc hoặc trông giữ người chưa thành niên để cản trở việc thực hiện quyền nuôi dưỡng đã được Tòa án xác định.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc Chấp hành viên đề nghị truy cứu trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa với việc người không thực hiện nghĩa vụ đương nhiên bị kết tội. Việc xác định có hay không có dấu hiệu tội phạm, cũng như quyết định khởi tố, truy tố và xét xử, thuộc thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng theo quy định pháp luật hình sự và tố tụng hình sự. Vì vậy, quá trình lập hồ sơ và đề nghị xử lý cần bảo đảm có căn cứ, xác định rõ hành vi không chấp hành và các tình tiết có liên quan.